Όλοι λίγο πολύ γνωρίζουμε αυτόν τον άνθρωπο. Είναι συνήθως ένα άτομο με σπάνια ευφυΐα, ίσως κάποιος κορυφαίος επιστήμονας ή ένας εξαιρετικά επιτυχημένος στο είδος του επαγγελματίας που έχει φτάσει στο απόγειο της καριέρας του, έχει βγει στη σύνταξη και έχει αφήσει ήδη σπουδαίο αποτύπωμα και ίσως και μια παρακαταθήκη προς τους νεότερους που θα συνεχίσουν την επιστήμη του μέσα απο συγγράμματα, ομιλίες, καθοδήγηση σε συναδέλφους και συμβουλές που έχει δώσει. Έχει λύσει το οικονομικό του πρόβλημα, διαθέτει ανέσεις και επιτεύγματα. Θα περίμενε κανείς ότι ένας τέτοιος άνθρωπος απολαμβάνει τους καρπούς των κόπων του.
Κι όμως, αν παρατηρήσεις προσεκτικά τη ζωή του, θα διαπιστώσεις ένα εξοργιστικό παράδοξο: Η καθημερινότητά του καταναλώνεται από ανθρώπους που τον εκμεταλλεύονται, συχνά μπροστά στα μάτια ενός συντρόφου που παραμένει βολικά παθητικός και δεν παρεμβαίνει ποτέ.
Πώς γίνεται ένας άνθρωπος με τόσο υψηλό IQ να λειτουργεί με τόση συναισθηματική αφέλεια; Η απάντηση νομίζω κρύβεται σε μια βαθύτερη ψυχολογική ανάγκη: τον εθισμό του στη χρησιμότητα.
Ένα από τα πιο κλασικά μοτίβα αυτού του συνδρόμου εκδηλώνεται στη δουλειά. Ο έξυπνος άνθρωπος περιβάλλεται συχνά από συναδέλφους που εξασκούν την τακτική της οπλοποιημένης ανικανότητας (weaponized incompetence). Αντί ο συνάδελφος – που μπορεί να είναι επίσης ικανός – να διεκπεραιώσει τα καθήκοντά του ή έστω να αναλάβει ο ίδιος να τα πάει απο το μηδέν στον άσσο, πηγαίνει στον «σωτήρα» του, «κλαίγεται» και απλά παρουσιάζει το τι έχει να κάνει με αυτό το ύφος του looser. Αυτό είναι το μόνο που χρειάζεται. Αρκεί να περάσεις το vibe οτι αυτό θα σε ταλαιπωρήσει ή είναι σχεδόν αδύνατο να γίνει ή να έχεις αυτή την κόκκινη μούρη του συνεχώς αγχωμένου και πέτυχες διάνα. Μόλις έφυγε το 50% της δουλειάς απο πάνω σου. Τι λες να κάνει ο «φίλος του θέματός μας»; θυσιάζει το απόγευμα του Σαββάτου ή την Κυριακή του για να μπει μπροστά, να συντάξει μακροσκελή email και να αναλάβει την ευθύνη του άλλου. Θα το θεωρήσει μάλιστα και ως τρομερή δική του ευθύνη σε τέτοιο βαθμό που θα καταφέρει να πείσει τον ίδιο του τον εαυτό ότι πρέπει να κάνει κάτι και μάλιστα είναι και η νούμερο ένα προτεραιότητα του.
Υποσυνείδητα, το θύμα δεν βλέπει την εκμετάλλευση. Βλέπει μια επιβεβαίωση της αξίας του: «Χωρίς εμένα, αυτοί καταρρέουν». Ακόμα και να δει την εκμετάλλευση θα την αποδώσει αλλού – πχ στη φύση της δουλειάς ή ότι κάποιοι άλλοι τα έχουν κάνει σκατά- και δεν θα την αποδώσει στην πραγματική της αιτία.
Αυτός ο εθισμός στο να είσαι η «ασπίδα» των άλλων, δημιουργεί ένα οικοσύστημα παρασίτων. Άνθρωποι με εξαιρετικό ραντάρ εντοπίζουν την αδυναμία αυτών των ατόμων να βάλουν όρια και προσκολλούνται πάνω τους. Εκμεταλλεύονται την οικονομική τους άνεση με διάφορα προσχήματα. Μπορεί να ζητούν χάρες, να προτείνουν να γίνουν κουμπάροι ή νονοί για να εξασφαλίσουν εύνοια, ή να δέχονται ακριβά «δώρα» πατώντας πάνω στην -ίσως- ενοχή και την υπέρμετρη συγκαταβατικότητα του θύματος. Συχνά, ο σύντροφος ζωής αυτού του ανθρώπου είναι εξίσου αγαθός ή αποφεύγει συστηματικά τις συγκρούσεις. Παρατηρεί τις «βδέλλες» να απομυζούν ενέργεια και χρήμα, αλλά δεν κάνει απολύτως τίποτα για να προστατεύσει τον άνθρωπό του, νομιμοποιώντας έτσι την κατάσταση.
Το πιο αποκαλυπτικό σημάδι αυτού του ψυχισμού φαίνεται στις κοινωνικές συναναστροφές. Ο άνθρωπος με το «Σύνδρομο του Σωτήρα» μπορεί να καθίσει ώρες ατελείωτες να ακούει κάποιον να παραπονιέται, να γκρινιάζει και να αναλύει τα προβλήματά του. Η κλάψα του δίνει σκοπό. Είναι ο θεραπευτής, ο σύμβουλος, ο δυνατός της υπόθεσης. Τι συμβαίνει όμως όταν βρεθεί απέναντι σε έναν ισορροπημένο, δυνατό χαρακτήρα που δεν παραπονιέται; ή διακόπτει κάθε συζήτηση γύρω απο παράπονα και έκκληση βοήθειας; Όταν η συζήτηση απομακρυνθεί από το «δράμα» και στραφεί σε ουσιαστικά, χαλαρά θέματα, όπως η τέχνη ή ένα καλό βιβλίο; Μετά από λίγο νιώθει τεράστια αμηχανία. Μέσα σε 30 λεπτά ή 1 ώρα το πολύ αρχίζει να ασφυκτιά. Χωρίς ένα πρόβλημα να λύσει, αρχίζει και αισθάνεται περιττός. Δεν αντέχει την ισότιμη, καθαρή, ανθρώπινη επαφή γιατί αυτή απαιτεί να είναι παρών ως απλός άνθρωπος και όχι ως στήριγμα. Έτσι, βρίσκει μια ευγενική δικαιολογία ότι «καίγεται στη δουλειά», διώχνει τους πραγματικούς του φίλους και επιστρέφει στην ασφάλεια του άγχους των άλλων. Εκεί νιώθει οικεία.
Γιατί ένας άνθρωπος που έχει τα πάντα επιλέγει να ταλαιπωρείται; Διότι η ξεκούραση και η χαλάρωση – ειδικά στη φάση της συνταξιοδότησης – φέρνουν τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τον εαυτό του. Το να είσαι μονίμως απασχολημένος με τα προβλήματα κάποιου ανίκανου συναδέλφου ή κάποιου «φίλου» σε ανάγκη, είναι το τέλειο αναισθητικό. Σε γλιτώνει από το να κοιτάξεις το κενό και να αναρωτηθείς να κάνεις την ερώτηση στον εαυτό σου: «Ποιος είμαι όταν δεν είμαι χρήσιμος;»
Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτή την περιγραφή, ίσως ήρθε η ώρα για μια συνειδητοποίηση: Το να επιτρέπεις να σε χρησιμοποιούν δεν είναι απόδειξη καλοσύνης. Είναι ένας αμυντικός μηχανισμός. Ο πραγματικός σεβασμός από τους άλλους δεν εξαγοράζεται με αυτό τον τρόπο, ούτε απαιτεί να θυσιάζεις την Κυριακή σου για να κάνεις τη δουλειά που εκείνοι δεν κάνουν.
Η πραγματική φιλία δεν σε χρειάζεται για να σταθεί όρθια. Σε θέλει απλώς για να πιείτε έναν καφέ, μιλώντας για βιβλία, όνειρα, πλάνα. Αρκεί να αντέξεις να μείνεις σε αυτή την καρέκλα και να μη βάζεις σε δεύτερη μοίρα αυτόν τον χαλαρωτικό καφέ μαζί με τη συζήτηση για χάρη της δουλειάς.
Προφανώς και το άρθρο αυτό το γράφω για πραγματικό πρόσωπο του κύκλου μου, έναν άνθρωπο που νοιάζομαι πραγματικά αλλά δεν έχω ακόμα την οικειότητα να του τα εκφράσω. Αυτός ο άνθρωπος είναι εξαιρετικός με αξίες και ιδανικά που σπανίζουν… και τι δε θα έδινα για να ήταν η μητέρα μου. Η αλήθεια είναι ότι θα τσακωνόμασταν στην προσπάθεια μου να την προστατέψω. Όταν πηγαίνω εκεί και βλέπω ανθρώπους να την περιτριγυρίζουν για δουλειά, θέλω τόσο πολύ να αντιδράσω. Θέλω απλά να μπω μέσα, να τους αρχίσω στις κλωτσιές και να τους πετάξω έξω από το γραφείο. Και για να είμαι ειλικρινής, το ίδιο ακριβώς θα έκανα αν στη θέση της ήταν η μάνα μου. Θα μου πεις, ποιον να προστατέψεις ρε κακομοίρη που εσύ τώρα ξεκινάς ενώ εκείνη έχει χτίσει τα πάντα;Λες κι εμένα περίμενε; Κι όμως αυτή την ανάγκη έχω, να τη φροντίσω… Ακόμα κι όταν γεράσει και δεν θα μπορεί να είναι χρήσιμη σε κάποιον, και πολλοί θα εξαφανιστούν σαν μαγικά από δίπλα της, θα ήθελα να συνεχίζω να πηγαίνω να τη βλέπω για να συζητάμε το μακρύ μας και το κοντό μας και να της είμαι και χρήσιμος… Να νιώσει κι αυτή πώς είναι να δέχεσαι βοήθεια και όχι μόνο να προσφέρεις. Απλά αυτό το έχω αποδεχθεί ότι θα γίνει μόνο τότε και όχι τώρα, γιατί είναι και ξεροκέφαλη… και θα φάω και ξύλο.
Όταν όμως ένας άνθρωπος έχει ενσυναίσθηση και αναγνωρίζει τις αξίες αλλά και τις αδυναμίες του συνανθρώπου του, βάζει εκείνος τα όρια. Π.χ. εγώ γνωρίζοντας τι άνθρωπος είναι, δεν θα ανέφερα ούτε γι’ αστείο μια υποχρέωσή μου ή δυσκολία μου η οποία είναι εκτός ελέγχου μου μπροστά της, για να μην της κάνω trigger αυτό το προστατευτικό ένστικτο που έχει να παρέχει λύσεις σε όλους. Αν θέλω να στέκομαι δίπλα της αντάξια και σαν πραγματικός φίλος, θα πρέπει να την προστατέψω από τον ίδιο της τον εαυτό! Είναι χρέος μου και καθήκον μου.
Δεν θέλω μια τόσο άξια γυναίκα να τη θυμούνται για το ότι δουλεύει πολύ και βγάζει δουλειά. Αυτοί που ξέρουν να εκτιμούν, μπορούν να αξιολογούν και να αξιοποιούν το αποτύπωμα και την παρακαταθήκη της… Εγώ μιλάω συνεχώς γι’ αυτήν στους ανθρώπους που γνωρίζω, όχι για τη δουλειά που βγάζει φυσικά -αυτό το κάνω κοροιδευτικά- αλλά για το mentality της. Για τις γνώσεις της, για την ανατροφή της, για τη δίψα της για μάθηση…στις βιβλιοθήκες της θα βρείς απο Ρωσσική λογοτεχνία και δυτική Φιλισοφία μέχρι Ιστορικά βιβλία της Μαρίας Ευθυμίου. Διαβάζει, ενημερώνεται, μαθαίνει, εξελίσσεται…Ποιός δεν θα ήθελε να περιτριγυρίζεται απο έναν τέτοιο άνθρωπο;Είναι το είδωλό μου! Κάθε φορά που μιλάω μαζί της, κάτι μαθαίνω. Όποιος δεν είναι άξιος να την αναγνωρίσει, να φύγει μακριά!
Δεν θέλω σε 20-30 χρόνια ο οργανισμός που δουλεύει να την βάλει απλά σε μια σελίδα αφιέρωμα, γραμμένο από μια γραμματέα κοπέλα μετα βίας 30 χρονών που δεν θα γνωρίζει τίποτα για αυτήν και θα γράψει δυο κλασικές μπούρδες για τη συνεισφορά της στον οργανισμό έτσι τυπικά γιατί πρέπει, και να το διαβάσουν μια Δευτέρα άλλοι 100-200 τύποι που θα κάνουν ένα μικρό διαλειμματάκι για να ρίξουν μια ματιά στα διάφορα νέα/ανακοινώσεις του οργανισμού και να πουν »κρίμα» και μετα να συνεχίσουν τη δουλειά τους!
Μέσα από αυτά που της εντοπίζω συνεχώς κι εκεί που κατευθύνω τις κουβέντες μας, ελπίζω ότι μπορεί λίγο-λίγο να της το περνάω αυτό το μικρόβιο στο υποσυνείδητο-αυτό προσπαθώ τουλάχιστον-, ώστε να καταφέρω να πετύχω να μην της γεμίζουν την ψυχή οι τυπικές διαδικασίες και οι διεκπεραιωτικές υποχρεώσεις… Τουλάχιστον να πετύχω να αρχίσει να μη νιώθει ευχάριστα όταν πετάει τον χρόνο της για τέτοιες βλακείες.
Π.Χ. σήμερα της ανακοίνωσα οτι πάω για λίγη ξεκούραση αφου είχα σχολάσει και μετά θα πήγαινα ξανά να συνεχίσω λίγο δουλειά για κάτι δικές μου εκκρεμότητες. Ποια ήταν η αντίδρασή της; Άρπαξε αμέσως την ευκαιρία: «Βλέπεις; Δεν γίνεται διαφορετικά… είναι κάποια πράγματα που πρέπει να γίνουν… καταλαβαίνεις τώρα;» μου είπε. Σαν να βρήκε το απόλυτο σωσίβιο. Ο πανέξυπνος εγκέφαλός της, επειδή κατά βάθος ξέρει ότι ο τρόπος που αναλώνεται δεν είναι φυσιολογικός, άρπαξε τη δική μου, μεμονωμένη ανάγκη να δουλέψω παραπάνω και την εξίσωσε με τη δική της παθολογία. Βάφτισε τη δική της αδυναμία να πει «όχι» στις δουλειές των άλλων ως «συμπαντική αναγκαιότητα» για να ανακουφίσει τις δικές της ενοχές και να πείσει τον εαυτό της ότι η εκμετάλλευση που υφίσταται είναι απλώς η «φύση των πραγμάτων». Έψαχνε απεγνωσμένα ένα άλλοθι από μένα για να νομιμοποιήσει τη ρουτίνα της.
Το υποσυνείδητο και έτσι στα ύπουλα είναι ο μόνος τρόπος να της περάσω τέτοιες αμφιβολίες και δεύτερες σκέψεις.
Στην τελική, τι σκατά ψυχολόγος είμαι;
Γιατί, όπως έχω γράψει και σε άλλο μου άρθρο, »Δεν έχεις καμία πιθανότητα να πείσεις έναν άνθρωπο με διδακτορικό ότι έχει λάθος».
Φτάνει με τη δουλειά καλή μου, σου χρωστάει δεν της χρωστάς. Το έκανες το χρέος σου και με το παραπάνω. Ξέρω οτι θα το διαβάσεις…, ξέρω επίσης ότι σε πολλά ίσως σε αδικώ και έχω μεγαλοποιήσει μέσα μου κάποιες καταστάσεις γιατί ακριβώς σε νοιάζομαι και αρκετά τα παίρνω κατάκαρδα… κράτα μου κακία, σκασίλα μου.
Psychanic
psychanic.com 
Σχολιάστε