Παρατηρώντας τους ανθρώπους γύρω μου —φίλους, οικογένεια, γνωστούς— δεν μπορώ να μην παραδεχτώ ότι ο καθένας κουβαλάει τον δικό του σταυρό. Το να υποτιμάς τα προβλήματα των γύρω σου και να κλείνεις τα μάτια στον πραγματικό πόνο, δεν είναι καθόλου ορθή και ώριμη αντιμετώπιση.
Ωστόσο, υπάρχει μια τεράστια, σκοτεινή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο να βιώνεις μια τραγωδία και στο να την εργαλειοποιείς.
Ζούμε σε μια κοινωνία που πράγματι έχει εργαλειοποιήσει τον πόνο, απαιτώντας τυφλή ανοχή απέναντι σε οποιονδήποτε δηλώνει «χτυπημένος από τη μοίρα». Έχουμε, όμως, υποκριτικά θάψει μια σκοτεινή αλήθεια: Το ότι κάποιος βίωσε μια πραγματική τραγωδία —έχασε το σπίτι του, τον σύντροφό του, ή έχει ένα ορφανό μωρό— δεν τον εμποδίζει από το να είναι ταυτόχρονα ένας αδίστακτος, χειριστικός υποκριτής και παλιάνθρωπος.
Υπάρχουν άνθρωποι που παράγουν, δημιουργούν και κερδίζουν τον σεβασμό με την αξία τους. Και υπάρχουν και οι Επαγγελματίες Θύματα. Άνθρωποι που απαιτούν τον σεβασμό μέσα από την απραγία τους. Μετατρέπουν το δράμα τους σε επάγγελμα, χρησιμοποιούν ακόμα και το ίδιο τους το παιδί ως «αντικείμενο» οίκτου, και απαιτούν από τον κόσμο να τους υπηρετεί. Πως μπορεί να φταίει κάποιος που τον χτύπησε η μοίρα; Δεν έκανε, του κάνανε ,του στέρησαν! Άρα δε φταίει αυτός…Η ζωή του χρωστάει, δε χρωστάει αυτός…
Στην ψυχολογία αυτό ονομάζεται «Ταυτότητα του Θύματος» (Victimhood Identity), συχνά συνδυασμένη με στοιχεία Δραματικής ή Ναρκισσιστικής Διαταραχής. Το άτομο έχει όντως βιώσει ένα τραύμα, αλλά αντί να το επεξεργαστεί, το μετατρέπει στο κεντρικό του αφήγημα και το «όπλο» του. Ο λόγος που το κάνει είναι τα δευτερογενή οφέλη: το πένθος ή η τραγωδία του προσφέρει μια ασπίδα προστασίας από την κριτική, αστείρευτη προσοχή, και μια δικαιολογία για να μην αναλάβει καμία ευθύνη για τη ζωή του. Η χρήση του παιδιού ως «αντικείμενο» οίκτου είναι κλασικό δείγμα ναρκισσιστικής προέκτασης, όπου το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως ανεξάρτητη οντότητα, αλλά ως εργαλείο για συναισθηματικό εκβιασμό.
Στην άλλη πλευρά έχουμε τους ανθρώπους που παράγουν αξία, είναι χρήσιμοι στην κοινωνία, παίρνουν πρωτοβουλίες, αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους και ο περίγυρός τους μόνο να κερδίσει έχει απο αυτούς.
Αυτοί οι άνθρωποι αντλούν την αξία τους από αυτό που προσφέρουν, όχι από αυτό που τους λείπει. Ο σεβασμός που λαμβάνουν είναι γνήσιος, διότι βασίζεται στην αμοιβαιότητα και την ικανότητα. Δεν απαιτούν σεβασμό, τον εμπνέουν.
Ας επικεντρωθούμε στην πρώτη κατηγορία ανθρώπων οι οποίοι είναι πια μάστιγα της εποχής και είναι και ο κύριος λόγος για να κάνω όλες αυτές τις αναλύσεις.
Είναι τύποι που λίγο πολύ όλοι μας έχουμε γνωρίσει ή συναναστραφεί.
Είναι εκείνος ο συνάδελφος που επικαλείται μονίμως ένα διαζύγιο που συνέβη πριν χρόνια για να μην αναλαμβάνει δουλειά, αφήνοντας τους άλλους να βγάζουν το φίδι από την τρύπα. Ο συγγενής με ένα διαχειρίσιμο πρόβλημα υγείας που απαιτεί από όλη την οικογένεια να βρίσκεται σε συνεχή συναγερμό και να τον υπηρετεί, δραματοποιώντας κάθε απλό σύμπτωμα.
Πώς αντιδρά ο ανθρώπινος εγκέφαλος σε αυτό το θέατρο; Αν βγάλουμε την κοινωνική υποκρισία, η αντίδραση έχει δυο όψεις:
Απέναντι στον δημιουργικό άνθρωπο, ο εγκέφαλος εκκρίνει ντοπαμίνη. Η παραγωγικότητα και η αξιοπιστία του άλλου μας δημιουργούν αίσθημα ασφάλειας. Ο εγκέφαλος τον κατατάσσει αυτόματα ως «πολύτιμο σύμμαχο» για την επιβίωση και την ευημερία μας.
Απέναντι στο »θύμα», ο εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος εξελικτικά να εντοπίζει την απάτη και να κατανέμει πόρους.
Αρχικά,ενεργοποιούνται οι νευρώνες-κάτοπτρα (που ευθύνονται για την ενσυναίσθηση) . Νιώθουμε τον πόνο του. Όμως, όταν ο εγκέφαλος αρχίζει να εντοπίζει τις υπερβολές, τα ψέματα και την υποκρισία, ενεργοποιείται η αμυγδαλή (το κέντρο ανίχνευσης απειλής). Βιώνουμε Γνωστική Ασυμφωνία: η κοινωνία μας επιβάλλει να δείξουμε λύπη, αλλά το ένστικτό μας ουρλιάζει ότι μας χειραγωγούν. Η ενδόμυχη, βιολογική αντίδραση (έξω από τα κοινωνικά πρέπει) είναι η αηδία και η απόρριψη, διότι ο εγκέφαλος αναγνωρίζει το άτομο ως «παράσιτο» που ρουφάει ενέργεια χωρίς να προσφέρει.
Τι γίνεται τώρα; Πως λειτουργεί αυτό στην κοινωνία; Στην οικογένεια;
Εδώ κρύβεται το πιο σκοτεινό επίπεδο αυτής της συμπεριφοράς. Είναι αυτό που λέω Συνειδητή Παλιανθρωπιά.
Υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν την καταστροφή -τις σπατάλες, τα λάθη, την ανευθυνότητα- χωρίς κανένα απολύτως άγχος.
Γιατί δεν έχουν άγχος; Διότι έχουν προεξοφλήσει ότι τη ζημιά θα την πληρώσεις εσύ. Είναι ο ορισμός του Ηθικού Κινδύνου. Κάνουν την ελεύθερη πτώση, γνωρίζοντας ότι η δική σου ενσυναίσθηση, ηθική και ευγένεια είναι το δικό τους δίχτυ ασφαλείας. Είναι άνθρωποι που συνειδητά κάνουν «outsourcing» των συνεπειών των πράξεών τους. Ξέρουν ότι η δική σου ηθική πυξίδα είναι ισχυρότερη από τη δική τους και την χρησιμοποιούν εναντίον σου.
Το να κάνει κάποιος ένα λάθος και να ζητήσει βοήθεια είναι ανθρώπινο. Το να επιλέγει συνειδητά την καταστροφή, έχοντας προεξοφλήσει ότι τη ζημιά θα την πληρώσεις εσύ, είναι η απόλυτη εργαλειοποίηση του άλλου.
Γιατί δεν έχουν άγχος; Το άγχος είναι ένας βιολογικός μηχανισμός που μας προειδοποιεί για επερχόμενο κίνδυνο ή συνέπειες. Αυτοί οι άνθρωποι δεν νιώθουν άγχος γιατί, πολύ απλά, έχουν μεταβιβάσει το κόστος της πτώσης σε σένα. Στα οικονομικά, αυτό ονομάζεται Ηθικός Κίνδυνος (Moral Hazard): παίρνω ακραία ρίσκα επειδή ξέρω ότι αν τα πράγματα πάνε στραβά, θα με διασώσει κάποιος άλλος.
Η σκέψη τους είναι: «Θα κάνω την καταστροφική επιλογή γιατί μπορώ, και μετά θα φορέσω το προσωπείο της απόγνωσης. Ο τάδε είναι καλός/ευαίσθητος, δεν θα με αφήσει να πεθάνω». Πρόκειται για έναν προμελετημένο συναισθηματικό εκβιασμό. Δεν σιχαίνονται τον εαυτό τους, διότι ο κώδικας αξιών τους δεν περιλαμβάνει την αξιοπρέπεια της αυτονομίας. Η επιβίωση μέσω του παρασιτισμού θεωρείται από τους ίδιους «εξυπνάδα». Αντιθέτως, νιώθουν ανωτερότητα. Χρησιμοποιούν την «Εργαλειοποιημένη Αδυναμία» τους για να σε ελέγχουν. Νιώθουν μια διεστραμμένη αίσθηση υπεροχής και ελέγχου επειδή «κατάφεραν» να σε πιάσουν κορόιδο.
Είναι οι ίδιοι ακριβώς άνθρωποι που εκμεταλλεύονται την αυτοσυγκράτηση και την ευγένειά σου για να συνεχίζουν να σε βρίζουν και να σου επιτίθενται, ξέροντας ότι ο δικός σου πολιτισμός σε εμποδίζει να τους απαντήσεις με την ίδια χυδαιότητα. Αντιλαμβάνονται τον πολιτισμό και την ευγένεια όχι ως αρετές, αλλά ως αδυναμίες προς εκμετάλλευση. Ξέρουν ότι οι κοινωνικοί κανόνες σε δεσμεύουν να μην απαντήσεις με βρισιές ή ακόμα καλύτερα με μια σφαλιάρα, και πατάνε ακριβώς πάνω σε αυτόν τον περιορισμό σου για να νιώσουν οι ίδιοι ισχυροί.
Πως το διαχειρίζεσαι μόλις το πάρεις πρέφα;
Πώς θα μπορούσε κάποιος που αντιλαμβάνεται όλο αυτό το υπερβολικό θέατρο… να το αντιμετωπίσει χωρίς να παρεξηγηθεί… Τι κάνεις όταν δεν αντέχεις αυτή την υποκρισία και θέλεις κάτι να πεις; Είναι πολύ δύσκολη η θέση σου. Θα είσαι μόνος εναντίον όλων.
Το «πλήθος» λειτουργεί με επιφανειακά κοινωνικά συμβόλαια. Το συμβόλαιο λέει: «Δεν επιτιθέμεθα ποτέ σε κάποιον που πενθεί ή υποφέρει». Αν εσύ βγεις και φωνάξεις «Είναι υποκριτής!», το πλήθος δεν θα εξετάσει τα στοιχεία σου. Θα στραφεί εναντίον σου για να προστατεύσει τον κανόνα. Ο υποκριτής θα το εκμεταλλευτεί αυτό για να παίξει το θύμα απέναντί σου αυτή τη φορά.
Το να συνειδητοποιείς όλη αυτή τη σαπίλα μπορεί να γίνει εξαιρετικά βαρύ και απομονωτικό, ακριβώς επειδή ο μέσος άνθρωπος προτιμά να ζει στην ψευδαίσθηση μιας επιφανειακής «καλοσύνης» παρά να αντικρίσει την πραγματικότητα τέτοιων χειριστικών μηχανισμών.
Είναι όντως τρομερά δύσκολο το ξεσκέπασμα γι αυτό πρέπει να καταλάβεις, να αναγνωρίσεις τα όπλα τους:
Χρησιμοποιούν το ταμπού της πρόθεσης:
Ο μέσος άνθρωπος αδυνατεί να πιστέψει ότι κάποιος μπορεί να είναι τόσο παλιάνθρωπος. Αν πεις στους γύρω σου, «Το έκανε επίτηδες για να με εκμεταλλευτεί», ο θύτης θα θιχτεί, θα αμυνθεί, θα βάλει τα κλάματα και θα πει: «Είμαι στον βούρκο, υποφέρω, και αντί να με βοηθήσει, με κατηγορεί για συνωμοσίες; Πόσο σκληρός!».
Η μέθοδος DARVO (Deny, Attack, Reverse Victim and Offender): Αρνούνται την κατηγορία, επιτίθενται στον χαρακτήρα σου (π.χ. «είσαι καχύποπτος και άκαρδος»), και ξαφνικά εσύ απολογείσαι και εκείνοι είναι τα θύματα της δικής σου «σκληρότητας».
Ο εγκέφαλος του πλήθους (των τρίτων) πάντα τάσσεται με αυτόν που φαίνεται να υποφέρει εκείνη τη στιγμή. Δεν εξετάζουν το ιστορικό ή το σχέδιο. Βλέπουν έναν στον βούρκο και έναν να του φωνάζει. Μαντεύεις ποιον θα καταδικάσουν. Μια ματιά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για την ευκολία όπου στήνονται λαικά δικαστήρια θα σε πείσουν.
Πώς το αντιμετωπίζεις ιδανικα;
Ο χρυσός κανόνας εδώ είναι ένας: Ποτέ μην επιτίθεσαι στα κίνητρά τους, απλώς αφαίρεσε το δίχτυ ασφαλείας. Δεν προσπαθείς να αποδείξεις ότι είναι παλιάνθρωποι. Προσπαθείς να τους αφήσεις να υποστούν τις συνέπειες.
Α. Η Αντιμετώπιση 1-προς-1 (Όταν είστε μόνοι)
Αντιμετώπισέ τους με απόλυτη ψυχρότητα και ουδετερότητα. Μην θυμώνεις, γιατί ο θυμός δείχνει ότι σε ελέγχουν.
Το σταθερό, αναιτιολόγητο «Όχι»: Μην εξηγείς γιατί δεν βοηθάς. Όσο εξηγείς, τους δίνεις πάτημα να επιχειρηματολογήσουν.
Είναι λάθος να πεις: «Δεν σε βοηθάω γιατί ήξερες τι έκανες και περίμενες εμένα να σε σώσω.» (Οδηγεί σε καυγά).
Το σωστό είναι: «Καταλαβαίνω ότι είσαι σε πολύ δύσκολη θέση, αλλά δεν μπορώ να σε βοηθήσω με αυτό.» Τέλος.
Αν επιμείνουν, επαναλαμβάνεις την ίδια ακριβώς φράση μέχρι να το νιώσουν βαθιά οτι έχουν φτάσει σε σημείο ελεημοσύνης και ξεφτιλίζονται.
Άσ’ τους να πέσουν στον βούρκο: Η μόνη θεραπεία για τον Ηθικό Κίνδυνο είναι το απόλυτο, επώδυνο κόστος της επιλογής τους. Πρέπει να νιώσουν την πρόσκρουση, χωρίς το μαξιλαράκι σου.
Β. Η Αντιμετώπιση Δημόσια (Μπροστά σε άλλους)
Εδώ απαιτείται μαεστρία. Πρέπει να τους αρνηθείς τη βοήθεια με τρόπο που να φαίνεται στα μάτια των τρίτων εξαιρετικά ώριμος, σεβαστικός και… «υποστηρικτικός». Αυτό λέγεται Εργαλειοποιημένη Ενθάρρυνση.
Όταν αρχίσουν το θέατρο του πόνου μπροστά σε άλλους για να σε αναγκάσουν να ενδώσεις:
Βήμα 1: Αναγνωρίζεις τον πόνο τους (για το κοινό): «Είναι πραγματικά κρίμα που βρέθηκες σε αυτή την κατάσταση, φαίνεται πόσο ζορίζεσαι.» Προσοχή στο ύφος σου…πρέπει να δείχνει συμπόνια, να μην είναι ειρωνικό.
Βήμα 2: Αρνείσαι την «ελεημοσύνη» στο όνομα της αξιοπρέπειάς τους: «Ακριβώς επειδή σε σέβομαι, ξέρω ότι έχεις τις ικανότητες να το λύσεις μόνος σου. Αν έτρεχα να σε σώσω τώρα, θα ήταν σαν να σε αντιμετωπίζω ως ανίκανο, και δεν το θέλω.»
Βήμα 3: Ρίχνεις το μπαλάκι σε εκείνους: «Είμαι σίγουρος ότι θα βρεις τον δρόμο σου. Ποιο είναι το πρώτο βήμα που σκέφτεσαι να κάνεις;»
Τι πετυχαίνεις με αυτό το «θέατρο»: Τους εγκλωβίζεις εντελώς. Δεν μπορούν να σε κατηγορήσουν ότι είσαι κακός, γιατί μόλις τους μίλησες με σεβασμό, επαινώντας τις ικανότητές τους. Αν αρχίσουν να διαμαρτύρονται μπροστά στους άλλους («Μα δεν μπορώ, βοήθα με!»), αναγκάζονται να εξευτελιστούν οικειοθελώς και να παραδεχτούν ότι θέλουν να τους αντιμετωπίζουν σαν ανήλικα παιδιά. Εσύ, στα μάτια των τρίτων, φαίνεσαι ως ο ώριμος που βάζει υγιή όρια και τους ενθαρρύνει, ενώ εκείνοι αποκαλύπτουν την παρασιτική τους φύση. Όταν το άτομο δει ότι δεν μπορεί να ενεργοποιήσει ούτε τον οίκτο ούτε τις ενοχές σου (ούτε ιδιωτικά ούτε δημόσια), το «δικό σου» δίχτυ ασφαλείας εξαφανίζεται από το μυαλό του. Θα αναγκαστεί είτε να μην ξαναπέσει στον βούρκο, είτε να βρει άλλο, πιο αφελές θύμα να τον μαζέψει.
Γενικά αυτές είναι αρκετλα γνωστες μεθόδοι στην ψυχολογία και στις διαπραγματέυσεις:
Η Μέθοδος της «Γκρίζας Πέτρας» (Gray Rock Method): Γίνεσαι απολύτως βαρετός και συναισθηματικά επίπεδος απέναντί του. Αν αρχίσει το θέατρο, απαντάς κοφτά: «Είναι όντως μια δύσκολη κατάσταση. Ελπίζω να βρεις τη δύναμη να το ξεπεράσεις.» Δεν κάνεις ερωτήσεις, δεν δείχνεις υπερβολική συμπάθεια, δεν αντιδράς στις υπερβολές. Του στερείς το «καύσιμο» (την προσοχή σου). Μην γίνεσαι ο Μεσσίας της Αλήθειας: Αποδέξου ότι δεν είναι δουλειά σου να ανοίξεις τα μάτια των γύρω σου. Όσοι έχουν οξεία αντίληψη (όπως εσύ) το βλέπουν ήδη, απλώς σιωπούν για τον ίδιο λόγο με σένα. Όσοι είναι αφελείς, θα σε κακοχαρακτηρίσουν αν μιλήσεις.
Σωκρατική Ειρωνεία (αν πρέπει να μιλήσεις): Αν φτάσεις στο αμήν, μην κατηγορείς ευθέως. Κάνε απολύτως λογικές, ψυχρές ερωτήσεις που αναδεικνύουν το παράλογο των λεγομένων του. Π.χ. «Εφόσον λες ότι δεν έχεις καθόλου χρόνο ούτε για το παιδί, πώς προλαβαίνεις να ασχολείσαι με αυτό το άλλο θέμα;» Άσ’ τον να μπερδευτεί στα δικά του ψέματα μπροστά στους άλλους.
Η Παγίδα της Οικογένειας και ο Ρόλος του «Σωτήρα»
Το πιο γόνιμο έδαφος για αυτά τα παράσιτα είναι η οικογένεια. Σκεφτείτε τον κλασικό «ανεύθυνο αδερφό». Πηγαίνει πανάκριβες διακοπές, αγοράζει αυτοκίνητο με δόσεις, και όταν έρχεται η ώρα του ενοικίου, καταρρέει στο κυριακάτικο τραπέζι. Δεν αναφέρει τις σπατάλες. Μιλάει για «άδικη κοινωνία» και «απελπισία».
Το κοινό του είναι οι γονείς. Εκείνοι, εγκλωβισμένοι στο τρίπτυχο FOG (Fear, Obligation, Guilt – Φόβος, Υποχρέωση, Ενοχή), πανικοβάλλονται. Και ποιον κοιτάζουν για να λύσει το πρόβλημα; Εσένα. Τον «υπεύθυνο». Όχι επειδή φταις, αλλά επειδή είσαι ο ασφαλής στόχος. Είναι πιο εύκολο να πιέσουν εσένα να δώσεις τα χρήματά σου, παρά να αντιμετωπίσουν το χάος και τις φωνές του αδερφού σου. Σε θυσιάζουν για να αγοράσουν την ησυχία τους.
Ας το αναλύσουμε όλο αυτο με ένα παράδειγμα.
Το οικογενειακό περιβάλλον ενισχύει τέτοιες συμπεριφορές, διότι οι δεσμοί αίματος, οι ενοχές και το αίσθημα «καθήκοντος» αποτελούν τα τέλεια όπλα στα χέρια του χειριστικού ανθρώπου.
Ας δούμε ένα κλασικό σενάριο με τον «Ανεύθυνο Αδερφό», το οποίο αναδεικνύει τέλεια όλα όσα αναλύσαμε πιο πάνω, και βήμα βήμα θα εξηγώ με πραγματικούς πιθανούς διαλόγους την σωστή και υγειή αντιμετώπιση απ’τη δική σου μεριά.
Το Σενάριο: Ένα ελληνικό παραδοσιακό κυριακάτικο τραπέζι.
Οι Χαρακτήρες:
Εσύ: Ο υπεύθυνος, που δουλεύει σκληρά, έχει αποταμιεύσεις, κάνει θυσίες και νοιάζεται για την υγεία των ηλικιωμένων γονιών σας.
Ο Αδερφός (Ο Θύτης): Ζει πάνω από τις δυνατότητές του.
Οι Γονείς (Το Κοινό/Μοχλός Πίεσης): Αγαπούν τα παιδιά τους, αγχώνονται εύκολα, δεν αντέχουν να βλέπουν την οικογένεια «να διαλύεται».
Η Συνειδητή Παλιανθρωπιά (Η Πράξη)
Ο αδερφός σου αποφασίζει να αγοράσει ένα πανάκριβο αυτοκίνητο με δόσεις ή/και να πάει διακοπές τριών εβδομάδων, γνωρίζοντας απόλυτα ότι τον επόμενο μήνα δεν θα έχει να πληρώσει το ενοίκιο ή την εφορία του. Γιατί δεν έχει άγχος; Διότι έχει ήδη φτιάξει το σενάριο στο μυαλό του: «Θα πάω τις διακοπές μου, θα περάσω τέλεια, και όταν έρθει το ενοίκιο θα κλαφτώ. Ο αδερφός μου έχει λεφτά στην άκρη. Δεν θα με αφήσει να με πετάξουν στον δρόμο, γιατί αν το κάνει, η μάνα μας θα πάθει εγκεφαλικό από τη στεναχώρια της. Άρα, θα πληρώσει αυτός.» Έχει συνειδητά μεταβιβάσει το κόστος της καλοπέρασής του στη δική σου αποταμίευση, χρησιμοποιώντας την υγεία της μητέρας σας ως όμηρο.
Το Θέατρο (Η Πτώση στον Βούρκο)
Φτάνει το κυριακάτικο τραπέζι στο πατρικό. Ο αδερφός σου έρχεται ράκος. Δεν τρώει, κοιτάζει το κενό, αναστενάζει. Οι γονείς πανικοβάλλονται και ρωτούν τι συμβαίνει. Εκείνος «λυγίζει». Αρχίζει τον μονόλογο: «Είμαι σε αδιέξοδο… Ο σπιτονοικοκύρης θα μου κάνει έξωση… Η ζωή είναι άδικη, όσο και να παλεύω δεν τα καταφέρνω… Έχω κατάθλιψη, δεν ξέρω τι θα κάνω…» Πουθενά δεν αναφέρει τις διακοπές ή το αμάξι. Παρουσιάζει τον εαυτό του ως θύμα του συστήματος.
Αμηχανία! Οι γονείς κοιτάζουν εσένα, τον «δυνατό» και «υπεύθυνο» της οικογένειας, περιμένοντας να τον σώσεις. Αν πεις «Δεν σου δίνω φράγκο, τα έφαγες στα μπουζούκια», θα φανείς ως ο άκαρδος που χτυπάει τον αδερφό του την ώρα που είναι κάτω, και η μάνα σας θα αρχίσει να κλαίει λέγοντας «Αδέρφια είστε, βοηθήστε ο ένας τον άλλον, μην με πεθάνετε».
Ο αδερφός σου το ξέρει αυτό. Σε έχει στήσει στον τοίχο.
Η Ιδανική Αντιμετώπιση (Το Ξεσκέπασμα)
Δεν θυμώνεις, δεν απολογείσαι και, κυρίως, δεν δίνεις χρήματα. Εφαρμόζεις την Εργαλειοποιημένη Ενθάρρυνση μπροστά στους γονείς, αφαιρώντας το δίχτυ ασφαλείας του.
Εσύ (με ήρεμο, ζεστό, αλλά σταθερό τόνο και υπενθυμίζω χωρίς ειρωνεία): «Καταλαβαίνω απόλυτα πόσο αγχωτικό είναι αυτό. Είναι τρομακτικό να νιώθεις ότι χάνεις το σπίτι σου. (Γυρνάς στους γονείς για να τους καθησυχάσεις). Μη στεναχωριέστε, ο Γιώργος είναι έξυπνος άνθρωπος και είμαι σίγουρος ότι θα το διαχειριστεί.»
Αδερφός (ανεβάζοντας το δράμα, γιατί βλέπει ότι δεν τσιμπάς): «Τι να διαχειριστώ ρε συ; Χρειάζομαι 1.000 ευρώ αύριο αλλιώς είμαι στον δρόμο. Σε παρακαλώ, δάνεισέ μου και θα στα δώσω.» (Προσοχή: πάντα λένε «δανεικά», ενώ ξέρεις ότι δεν θα τα δεις ποτέ).
Εσύ (παραμένοντας απόλυτα ψύχραιμος): «Ξέρω ότι ζορίζεσαι, αλλά δεν μπορώ να σε βοηθήσω οικονομικά. Όμως, επειδή πιστεύω στις ικανότητές σου, μπορώ να κάτσω μαζί σου αύριο να δούμε πώς θα κάνεις διακανονισμό, ή τι μπορείς να πουλήσεις (αναφορά στο ακριβό αμάξι) για να βγάλεις το ποσό. Έχεις επιλογές, και θα τις βρεις.» Θα είμαι δίπλα σου σε όλο αυτό.
Γιατί αυτό είναι καταστροφικό για εκείνον:
Δεν μπορεί να σε πει κακό: Του μιλάς με εκτίμηση, του λες ότι είναι έξυπνος και ικανός, και του προσφέρεις πραγματική βοήθεια και υπαρκτές λύσεις, όχι την ελεημοσύνη που απαιτεί.
Καθησυχάζεις το κοινό (γονείς): Δείχνεις στους γονείς ότι η κατάσταση είναι διαχειρίσιμη και ότι ο γιος τους δεν είναι ανίκανος, ρίχνοντας την πίεση.
Εκθέτεις την υποκρισία του: Αν αρχίσει να φωνάζει «Δεν θέλω συμβουλές, λεφτά θέλω!», αποκαλύπτει ο ίδιος στους γονείς σας το πραγματικό του πρόσωπο. Γίνεται ξεκάθαρο ότι δεν ψάχνει λύση για το πρόβλημά του, ψάχνει χορηγό για τον παρασιτισμό του.
Την επόμενη φορά που θα θελήσει να κάνει μια ανεύθυνη επιλογή, θα νιώσει άγχος. Διότι θα ξέρει πλέον με βεβαιότητα ότι, αν πέσει στον βούρκο, εσύ θα σταθείς στην όχθη, θα του δώσεις οδηγίες πώς να κολυμπήσει, αλλά δεν θα βρέξεις τα πόδια σου για να τον βγάλεις.
Προφανώς νίκησες τον αδερφό αλλά αν νομίζεις οτι ξεμπέρδεψες και απο τους γονείς σε γελάσανε. Οι ενοχές και οι τύψεις είναι το νούμερο 1 όπλο τους.
Πώς διαχειρίζεσαι τις ενοχές που προσπαθούν να σου επιβάλλουν;
Πώς μπορεί κάποιος να διαχειριστεί τις ενοχές που προσπαθούν να του επιβάλλουν οι γονείς ή οι συγγενείς όταν αρνείται να παίξει τον ρόλο του σωτήρα;
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη και πιο επώδυνη μάχη που καλείται να δώσει ο «υπεύθυνος» μιας οικογένειας. Στην ψυχολογία, αυτός ο μηχανισμός ελέγχου ονομάζεται FOG (Fear, Obligation, Guilt), δηλαδή Φόβος, Υποχρέωση και Ενοχή. Είναι τα τρία βασικά εργαλεία του συναισθηματικού εκβιασμού.
Για να διαχειριστείς αυτές τις ενοχές και να μην υποκύψεις στον ρόλο του σωτήρα, πρέπει να αποδομήσεις τον τρόπο που λειτουργεί η οικογενειακή δυναμική στο μυαλό σου.
Ας το δούμε αναλυτικά:
1. Διαχώρισε την «Αληθινή» από την «Κατασκευασμένη» ενοχή.
Η ενοχή είναι ένα χρήσιμο συναίσθημα όταν παραβιάζουμε τον δικό μας ηθικό κώδικα (π.χ., αν κλέψεις ή αν πληγώσεις κάποιον επίτηδες). Όταν όμως αρνείσαι να πληρώσεις τα σπασμένα της ανευθυνότητας κάποιου άλλου, η ενοχή που νιώθεις ΔΕΝ είναι δική σου. Είναι κατασκευασμένη και σου έχει φυτευτεί.
Η πραγματικότητα: Δεν νιώθεις ενοχές επειδή έκανες κάτι λάθος. Νιώθεις ενοχές επειδή παραβίασες τον «άγραφο κανόνα» της οικογένειας που λέει ότι η δική σου άνεση είναι αναλώσιμη μπροστά στην ανακούφιση των άλλων.
2. Κατανόησε γιατί οι γονείς πιέζουν εσένα (Ο Νόμος της Ελάχιστης Προσπάθειας)
Οι γονείς σε αυτές τις περιπτώσεις λειτουργούν συχνά ως «Συνεξαρτώμενοι» (Enablers). Όταν ο αδερφός/συγγενής δημιουργεί μια κρίση, οι γονείς βιώνουν τεράστιο άγχος. Θέλουν απλώς να σταματήσει αυτό το άγχος όσο πιο γρήγορα γίνεται.
Γιατί στοχεύουν εσένα; Όχι επειδή σε μισούν, αλλά επειδή είσαι ο ασφαλής στόχος. Ξέρουν ότι αν πιέσουν τον ανεύθυνο, εκείνος θα φωνάξει, θα απειλήσει, θα δημιουργήσει δράμα. Εσύ, από την άλλη, είσαι λογικός, έχων ενσυναίσθηση και υποχωρητικός. Στο μυαλό τους, είναι πιο εύκολο να πιέσουν εσένα να υποχωρήσεις παρά να βάλουν σε τάξη το χάος του άλλου. Ουσιαστικά, σε θυσιάζουν για να κατευνάσουν το ηφαίστειο.
3. Αλλαγή Οπτικής: Η διάσωση είναι μορφή κακοποίησης
Για να καταπολεμήσεις την ενοχή, πρέπει να συνειδητοποιήσεις τι ακριβώς κάνεις όταν τους σώζεις. Όταν διασώζεις διαρκώς έναν ενήλικα από τις συνέπειες των επιλογών του, τον αντιμετωπίζεις ως ανίκανο νήπιο.
Η συνέπεια της διάσωσης: Του στερείς το μοναδικό κίνητρο που υπάρχει για να αλλάξει συμπεριφορά (τον πόνο της συνέπειας). Η άρνησή σου να βοηθήσεις δεν είναι σκληρότητα· είναι η απόλυτη πράξη σεβασμού προς την ενηλικίωσή του. Όταν αρνείσαι να γίνεις το μαξιλαράκι του, του δίνεις την ευκαιρία να μεγαλώσει.
4. Πρακτικές στρατηγικές αντιμετώπισης απέναντι στους συγγενείς
Όταν ξεκινήσει το «σφυροκόπημα» των ενοχών από τους γονείς («δεν τον λυπάσαι;», «θα μας πεθάνετε», «αίμα σου είναι»), χρειάζεσαι συγκεκριμένη τακτική:
Ο Κανόνας της Σπασμένης Πλάκας: Επίλεξε μια σταθερή απάντηση και επανάλαβέ την χωρίς καμία απολύτως παραλλαγή ή εξήγηση.
Γονιός: «Μα θα μείνει στον δρόμο, κάνε κάτι!»
Εσύ: «Συμφωνώ ότι είναι κρίμα. Ξέρω όμως ότι μπορεί να βρει λύση μόνος του.»
Διαχώρισε την αγάπη από το πορτοφόλι (ή τον χρόνο σου): Δείξε στους γονείς ότι η αγάπη δεν ταυτίζεται με την υποταγή.
Εσύ: «Τον αγαπάω και είμαι δίπλα του συναισθηματικά. Αλλά δεν θα χρηματοδοτήσω τις κακές του επιλογές. Αν θέλετε να το κάνετε εσείς, είναι δικό σας δικαίωμα, αλλά μην απαιτείτε να το κάνω εγώ.»
Απόδωσε πίσω την ευθύνη του συναισθήματος: Όταν η μητέρα/πατέρας λέει «θα πάθω εγκεφαλικό/έμφραγμα με εσάς», θυμήσου ότι το άγχος τους είναι δική τους ευθύνη, όχι δική σου.
Απάντηση: «Καταλαβαίνω ότι αγχώνεσαι πολύ, αλλά αυτό είναι ένα θέμα που πρέπει να λύσει ο ίδιος. Το να καταστρέψω εγώ τη δική μου ασφάλεια δεν θα λύσει το πρόβλημα, απλώς θα δημιουργήσει δύο προβλήματα.»
5. Αποδέξου τον ρόλο του «Κακού»
Η απόλυτη ελευθερία έρχεται τη στιγμή που κοιτάς τον καθρέφτη και λες: «Αν το να προστατεύω τον εαυτό μου και τον κόπο μου με κάνει κακό στα μάτια τους, τότε ας είμαι ο κακός της ιστορίας τους.» Δεν μπορείς να ελέγξεις το αφήγημα που θα χτίσουν για εσένα προκειμένου να δικαιολογήσουν τη δική τους αδυναμία. Οι τοξικοί άνθρωποι και οι συνεξαρτώμενοι γύρω τους θα σε χαρακτηρίσουν εγωιστή ακριβώς τη στιγμή που θα σταματήσεις να βάζεις τις δικές τους ανάγκες πάνω από τις δικές σου. Η ενοχή διαλύεται όταν συνειδητοποιείς ότι ο χαρακτηρισμός «εγωιστής» στο στόμα τους, σημαίνει απλώς: «Δεν κάνεις αυτό που βολεύει εμένα».
Κλείνοντας, από τη θέση του εν δυνάμει »ψυχοθεραπευτή», ας κάνουμε ένα μικρό κουίζ: Μαντέψτε ποιοι από τους πρωταγωνιστές των παραπάνω σεναρίων καταλήγουν τελικά στην καρέκλα του θεραπευτή και ποιοι όχι. Ακριβώς!
Είναι, άλλωστε, γνωστό το αστείο —που κρύβει μέσα του την απόλυτη αλήθεια— ότι, συνήθως, οι άνθρωποι που κάνουν ψυχοθεραπεία βρίσκονται εκεί εξαιτίας εκείνων που αρνούνται να κάνουν! Ωστόσο, η ψυχοθεραπεία είναι εξαιρετικά ευεργετική για έναν κατά βάση υγιή άνθρωπο. Σκοπός της δεν είναι να μετατραπεί απλώς σε ένα «εκπαιδευτικό κέντρο επιβίωσης» για να μάθεις να αποκρούεις τέτοιες καταστάσεις και συμπεριφορές. Είναι, πρωτίστως, το μεγαλύτερο δώρο που οφείλεις στον εαυτό σου. Το κάνεις για να είσαι σε θέση να διαχειρίζεσαι σωστά τα συναισθήματά σου, να χτίζεις αδιαπέραστα και ξεκάθαρα όρια απέναντι στους άλλους και να μαθαίνεις να διεκδικείς τον χώρο σου χωρίς ίχνος κατασκευασμένης ενοχής. Όταν η δική σου ψυχική υγεία βρίσκεται σε απόλυτη ισορροπία, ολόκληρη η ζωή σου αποκτά αρμονία. Και μην ξεχνάς το πιο σημαντικό: Μόνο όταν εσύ πατάς γερά στα πόδια σου, μπορούν να νιώσουν πραγματική ασφάλεια, σταθερότητα και γαλήνη και οι άνθρωποι που στηρίζονται υγιώς και αληθινά σε εσένα.
Psychanic
psychanic.com 